یادداشت| پیرغلامی که با نوای عاشورایی ‌ماندگار شد

به گزارش خبرگزاری تسنیم از خرم‌آباد، مرگ، برای برخی انسان‌ها پایان یک حیات فردی است؛ اما برای گروهی دیگر، آغاز آگاهی جامعه نسبت به سرمایه‌ای است که سال‌ها بی‌هیاهو و بی‌ادعا در میان مردم زیسته است. این حقیقت، بیش از هر جا، در فقدان شخصیت‌های فرهنگی و آیینی خود را نشان می‌دهد؛ انسان‌هایی که تا زمانی که در میان ما هستند، بخشی از زندگی روزمره مردم‌اند و هنگامی که چشم از جهان فرو می‌بندند، جامعه درمی‌یابد که تنها یک فرد را از دست نداده، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی خود را بدرقه کرده است.

درگذشت مرحوم حاج علیرضا قهرمانی نیز از همین جنس است؛ پیرغلامی که خاموشی صدایش، صرفاً فقدان یک مداح نیست، بلکه پایان حضور یکی از راویان مکتب عاشورا در جغرافیای فرهنگی لرستان است.

در علوم اجتماعی، از «حافظه جمعی» به‌عنوان یکی از ارکان تداوم هویت یک جامعه یاد می‌شود؛ حافظه‌ای که نه فقط در کتاب‌های تاریخی، بلکه در آیین‌ها، روایت‌ها، موسیقی، زبان، سوگواره‌ها و صداهایی جریان دارد که نسل‌های مختلف با آن‌ها خاطره ساخته‌اند. از دست رفتن حاملان این حافظه، اگر با ثبت و انتقال میراث آنان همراه نباشد، می‌تواند به مرور جامعه را با نوعی گسست فرهنگی مواجه کند؛ گسستی که شاید در کوتاه‌مدت آشکار نباشد، اما به تدریج ریشه‌های هویتی یک جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مرحوم علیرضا قهرمانی صرفاً نوحه‌خوان مجالس عزاداری نبود؛ او بخشی از زنجیره انتقال فرهنگ عاشورایی در لرستان به شمار می‌رفت. صدای او برای بسیاری از مردم، تنها یک لحن یا یک نغمه نبود؛ بلکه یادآور محرم‌های قدیم، هیئت‌های سنتی، شب‌های اشک، روزهای دفاع مقدس و پیوند عمیق مردم این دیار با فرهنگ حسینی بود. این همان نقطه‌ای است که مداحی از یک اجرای آیینی فراتر می‌رود و به یک نهاد فرهنگی اثرگذار تبدیل می‌شود.

جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض شتاب تحولات رسانه‌ای قرار دارد؛ دورانی که شهرت، گاه محصول الگوریتم‌ها و سازوکارهای مجازی است و ماندگاری نیز به تعداد بازدیدها و دیده‌شدن‌ها تقلیل می‌یابد. با این حال، شخصیت‌هایی مانند علیرضا قهرمانی یادآور این حقیقت‌اند که سرمایه اجتماعی نه با تبلیغات، بلکه با اخلاص، استمرار و اعتماد عمومی شکل می‌گیرد. اعتبار چنین چهره‌هایی را رسانه‌ها خلق نکرده‌اند؛ رسانه‌ها تنها روایتگر جایگاهی بوده‌اند که مردم سال‌ها پیش در دل خود برای آنان ساخته‌اند.

وجه برجسته مرحوم قهرمانی، پیوند عمیق میان فرهنگ بومی و فرهنگ عاشورایی بود. او نشان داد که زبان لری نه مانعی برای انتقال پیام عاشورا، بلکه ظرفی اصیل برای بیان و ترویج این فرهنگ است. نوحه‌های او، به‌ویژه آثاری که با گویش لری اجرا شد، صرفاً قطعاتی برای سوگواری نبودند؛ بلکه بخشی از میراث فرهنگی لرستان محسوب می‌شوند؛ میراثی که در آن زبان، موسیقی، ایمان و هویت محلی در خدمت یک حقیقت مشترک قرار گرفته‌اند.

از منظر علم ارتباطات، مداحان سنتی را می‌توان از اثرگذارترین رسانه‌های فرهنگی جامعه ایرانی دانست؛ رسانه‌هایی که پیش از ظهور شبکه‌های اجتماعی، بدون استودیوهای مجهز، کمپین‌های تبلیغاتی و سازوکارهای پیچیده ارتباطی، توانستند پیام‌های فرهنگی و دینی را به عمیق‌ترین لایه‌های جامعه منتقل کنند. سرمایه اصلی آنان «اعتماد» بود؛ سرمایه‌ای که با فناوری ساخته نمی‌شود و تنها در گذر زمان، صداقت و همراهی با مردم شکل می‌گیرد.

علیرضا قهرمانی نیز از همین تبار بود. او هرگز خود را محور مجلس قرار نداد؛ محور، همواره نام سیدالشهدا(ع) بود و همین اخلاص، راز ماندگاری او شد. شاید به همین دلیل است که خبر درگذشت او، اندوهی فراتر از جامعه مداحان ایجاد کرد و اقشار مختلف مردم لرستان را متأثر ساخت؛ چراکه جامعه احساس کرد یکی از صداهایی را از دست داده است که سال‌ها بخشی از حافظه عاطفی و دینی آن بوده است.

با این همه، شاید مهم‌ترین پرسشی که امروز پیش روی متولیان فرهنگی قرار دارد، نه صرفاً چگونگی برگزاری آیین‌های بزرگداشت، بلکه چگونگی صیانت از میراث چنین شخصیت‌هایی است. آیا نوحه‌ها، روایت‌ها، سبک اجرا، خاطرات و تجربه‌های آنان ثبت و مستندسازی خواهد شد؟ آیا نسل جدید این سرمایه فرهنگی را خواهد شناخت یا تنها نامی از آن در حافظه تاریخ باقی خواهد ماند؟ جوامع زمانی دچار آسیب فرهنگی می‌شوند که حاملان فرهنگ خود را بدرقه کنند، اما میراث آنان را به نسل‌های آینده نسپارند.

از این منظر، درگذشت حاج علیرضا قهرمانی تنها یک خبر نیست؛ تلنگری است برای بازاندیشی در نسبت جامعه با سرمایه‌های فرهنگی و آیینی خود؛ سرمایه‌هایی که ارزش واقعی آن‌ها، گاه پس از فقدانشان بیشتر آشکار می‌شود.

امروز صدای او خاموش شده است؛ اما صداهایی که از دل ایمان، اخلاص و پیوند با مردم برمی‌خیزند، هرگز به معنای واقعی خاموش نمی‌شوند. آنان در حافظه جمعی یک سرزمین ادامه حیات می‌دهند؛ در نوحه‌هایی که هنوز زمزمه می‌شوند، در اشک‌هایی که با شنیدن نامشان جاری می‌شود و در فرهنگی که نسل به نسل با یاد آنان استمرار می‌یابد.

علیرضا قهرمانی رفت؛ اما تا زمانی که حافظه فرهنگی این سرزمین زنده باشد، نام و میراث او نیز باقی خواهد ماند؛ نه فقط در خاطره دوستدارانش، بلکه در تاریخ فرهنگی لرستان، به‌عنوان صدایی که روایت عاشورا را از حنجره مردم به قلب مردم رساند و خود، بخشی از همان روایت ماندگار شد.

مرتضی نامدارزاده

انتهای پیام/.