گزارش|پیشروی آبزی‌پروری در سمنان؛ رشد تولید میامی و توسعه طرح‌های نوین

به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، در حالی که نگاه عمومی به استان سمنان بیشتر با اقلیم خشک و نیمه‌خشک و کم‌بارش گره خورده، روندهای نوظهور در سال‌های اخیر نشان می‌دهد این استان در حال تبدیل شدن به یکی از کانون‌های تازه آبزی‌پروری در مناطق مرکزی ایران است؛ مسیری که به‌گفته کارشناسان اگر با برنامه‌ریزی دقیق، مدیریت منابع آب و تکیه بر فناوری‌های نوین ادامه یابد، می‌تواند بخشی از نیاز کشور به پروتئین ارزان و سالم را تأمین کند و هم‌زمان به ایجاد اشتغال پایدار در روستاها کمک رساند.

بر اساس گزارش‌های رسمی وزارت جهاد کشاورزی، طی یک دهه گذشته تولید آبزیان در کشور رشد قابل توجهی داشته و ایران را در زمره تولیدکنندگان مهم ماهیان پرورشی در منطقه قرار داده است؛ اما سهم استان‌های مرکزی همچون سمنان هنوز با ظرفیت‌های بالقوه آن‌ها فاصله دارد.

آبزی‌پروری؛ راهکاری عملی برای امنیت غذایی در عصر کم‌آبی

در این میان، شهرستان میامی به‌عنوان یکی از مناطق شرقی استان، به دلیل تنوع اقلیمی، اختلاف ارتفاع، و دسترسی به منابع مختلف آب سطحی و زیرسطحی، آرام‌آرام در حال ثبت نام خود به‌عنوان یک «کانون نوظهور» در نقشه آبزی‌پروری ایران است.

مطالعات میدانی و گزارش‌های استانی نشان می‌دهد که بهره‌برداران سمنانی در سال‌های اخیر با حرکت از شیوه‌های سنتی به سمت روش‌های نیمه‌مکانیزه و نوین، توانسته‌اند راندمان پرورش ماهی را در استخرهای ذخیره آب کشاورزی افزایش دهند.

 استخرهایی که تا چند سال پیش تنها جنبه تأمین آب زراعی داشتند و اکنون با افزودن حلقه آبزی‌پروری، هم بهره‌وری آب را بالا برده‌اند و هم منبع درآمد مکملی برای کشاورزان فراهم کرده‌اند.

 این الگو، به‌ویژه در شهرستان میامی با جدیت بیشتری دنبال شده است.

کارشناسان حوزه آبزی‌پروری معتقدند که استفاده از گونه‌های سازگار با شرایط آب‌وهوایی سمنان، به‌خصوص ماهیان گرمابی مانند تیلاپیا و کپورماهیان و همچنین توسعه پرورش ماهیان سردابی در مناطق مرتفع‌تر و خنک‌تر، امکان استفاده حداکثری از تنوع اقلیمی شهرستان میامی را فراهم کرده است.

 این تنوع، در کنار بیش از صدها منبع آبی شامل چاه، قنات، چشمه و استخرهای ذخیره آب، ظرفیت خاصی را شکل داده که اگر به‌طور هدفمند مدیریت شود، می‌تواند سمنان را به الگوی آبزی‌پروری در مناطق کم‌بارش تبدیل کند.

از سوی دیگر، هم‌زمان با افزایش قیمت گوشت قرمز و تغییر الگوی مصرف خانوارها، تقاضا برای گوشت سفید و به‌ویژه مصرف ماهی در بازار داخلی رو به افزایش است.

براساس برآوردها، سرانه مصرف آبزیان در ایران همچنان پایین‌تر از متوسط جهانی است، اما روند رو به رشد آن نشان می‌دهد هر واحد افزایش تولید در استان‌هایی مانند سمنان می‌تواند بلافاصله در بازار جذب شود و این امر، ریسک سرمایه‌گذاری در بخش آبزی‌پروری را برای تولیدکنندگان کاهش می‌دهد.

در چنین شرایطی، مسئولان بخش کشاورزی در سمنان توسعه آبزی‌پروری را صرفاً یک برنامه تولیدی نمی‌دانند، بلکه آن را بخشی از راهبرد «توسعه روستامحور» و «اشتغال پایدار در مناطق کم‌برخوردار» تعریف کرده‌اند.

تجربه سال‌های اخیر در شهرستان‌هایی همچون میامی نشان می‌دهد هر استخر فعال آبزی‌پروری، علاوه بر ایجاد اشتغال مستقیم برای بهره‌برداران، زنجیره‌ای از فعالیت‌های جانبی از حمل‌ونقل و تأمین خوراک تا خدمات فنی و تکمیلی را نیز فعال می‌کند.

یکی از تغییرات مهم در نگاه سیاست‌گذاران، توجه به استفاده از آب‌های شور و غیرمتعارف برای پرورش گونه‌های خاص مانند تیلاپیا و برخی ماهیان خاویاری است. این رویکرد، ضمن کاهش فشار بر منابع آب شیرین، می‌تواند به ارزش افزوده بالاتر در واحد سطح منجر شود.

 به گفته کارشناسان، اگر این ظرفیت‌ها با فناوری‌هایی نظیر سیستم‌های مدار بسته (RAS) ترکیب شود، امکان افزایش چشمگیر تولید با حداقل مصرف آب در استان‌های کم‌آب فراهم خواهد شد؛ مسیری که سمنان نیز در حال برداشتن گام‌های عملی در آن است.

در کنار این موارد، روند جهانی در صنعت آبزی‌پروری نشان می‌دهد که توسعه گونه‌های جدید، پرورش موجوداتی مانند آرتمیا و ریزجلبک‌ها و حمایت از طرح‌های دانش‌بنیان، دیگر یک انتخاب لوکس نیست بلکه شرط بقا و رقابت‌پذیری در بازارهای آینده به‌شمار می‌رود.

 برنامه‌های اعلام‌شده در استان سمنان و شهرستان میامی حاکی از آن است که مدیران این بخش، نگاه خود را صرفاً به پرورش ماهی خوراکی محدود نکرده و در پی تکمیل زنجیره ارزش در حوزه آبزیان هستند.

در چنین قاب کلی، رشد تولید گوشت ماهی در شهرستان میامی و حرکت به‌سوی طرح‌های نوآورانه، تنها یک خبر موضعی و محلی نیست؛ بلکه بخشی از تصویری بزرگ‌تر از تغییر پارادایم در بهره‌برداری از منابع آب و خاک در مناطق مرکزی ایران است.

گزارشی که در ادامه می‌آید، جزئیات اقدامات اخیر، آمار تولید و برنامه‌های آینده این شهرستان را از زبان متولیان بخش کشاورزی و فعالان این حوزه در میامی مرور می‌کند.

محمد حسینی،مدیرجهاد کشاورزی شهرستان میامی، در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به روند رو‌به‌رشد فعالیت‌های تولیدی در بخش آبزیان شهرستان میامی عنوان کرد که تنوع اقلیمی این منطقه فرصتی کم‌نظیر برای گسترش شیوه‌های نوین پرورش ماهی فراهم کرده است و استمرار این روند می‌تواند جایگاه استان را در صنعت آبزی‌پروری ارتقا دهد.

او با اشاره به عملکرد تولیدکنندگان این شهرستان اظهار داشت که طی سال 1404 در مجموع بیش از 123 تن گوشت ماهی شامل 63 تن گونه‌های سردابی و 60 تن ماهیان گرمابی در بازار عرضه شده که این میزان نسبت به سال گذشته رشد 18 درصدی را نشان می‌دهد.

حسینی افزود که در این بازه زمانی بیش از 107 هزار قطعه بچه‌ماهی در 23 استخر پرورشی توزیع شده و همین فعالیت‌ها زمینه اشتغال مستقیم برای 29 نفر را در شهرستان مهیا کرده است.

وی بیان کرد که وجود بیش از 500 منبع آبی اعم از چاه، قنات، چشمه و همچنین استخرهای ذخیره آب کشاورزی، ظرفیت قابل توجهی را برای توسعه پرورش آبزیان در میامی ایجاد کرده و همین منابع زیربخش می‌توانند به موتور محرک افزایش تولید تبدیل شوند.

مدیرجهاد کشاورزی میامی، عنوان کرد که اجرای طرح‌های نوین در بخش کالپوش با محوریت پرورش ماهیان سردابی و همچنین گسترش پرورش ماهیان گرمابی مانند کپورماهیان و تیلاپیا در استخرهای ذخیره آب، طی سال‌های اخیر نقش مهمی در تقویت زیرساخت‌های آبزی‌پروری شهرستان داشته است.

او ادامه داد که اقدامات انجام‌شده تنها بخش کوچکی از ظرفیت‌های موجود در شهرستان را پوشش می‌دهد و برنامه‌ریزی شده است که با تکیه بر فناوری‌های روز، حلقه‌های جدیدی به زنجیره تولید افزوده شود.

حسینی تصریح کرد که معرفی و رواج گونه‌های جدید مانند ماهیان خاویاری، پرورش آرتمیا و ریزجلبک‌ها از جمله برنامه‌های پیش‌رو است و در این راستا حمایت از طرح‌های دانش‌بنیان نیز در دستور کار قرار دارد.

وی خاطرنشان کرد که ایجاد مرکز تکثیر ماهی تیلاپیا با ظرفیت اولیه 50 تن یکی از پروژه‌های مهم آینده شهرستان محسوب می‌شود و تحقق این طرح می‌تواند جایگاه میامی را در تولید گونه‌های گرمابی تقویت کند.

او اضافه کرد که استفاده از سیستم‌های پرورش مدار بسته (RAS) به‌عنوان یکی از اولویت‌های توسعه‌ای این شهرستان دنبال می‌شود؛ روش‌هایی که ضمن کاهش مصرف آب، تولید را افزایش داده و بهره‌وری را در واحدهای پرورشی بهبود می‌بخشد.

حسینی یادآور شد که بهره‌گیری از منابع آب شور و غیرمتعارف در میامی این امکان را ایجاد کرده تا گونه‌هایی مانند تیلاپیا و ماهیان خاویاری نیز در این آب‌ها پرورش یابند و ارزش افزوده بیشتری برای منطقه ایجاد کنند.

وی تصریح کرد که توجه به آموزش بهره‌برداران، ترویج روش‌های استاندارد و تشویق تولیدکنندگان به استفاده از فناوری‌های نوین، نقش بسزایی در توسعه فراگیر صنعت آبزی‌پروری در این شهرستان خواهد داشت.

او بیان کرد که مجموعه این اقدامات در نهایت می‌تواند مسیر رشد پایدار صنعت آبزیان در استان سمنان را هموار کند و فرصت‌های شغلی تازه‌ای را برای فعالان این بخش ایجاد نماید.

حسینی تأکید کرد که جهاد کشاورزی میامی عزم دارد با اتصال ظرفیت‌های موجود به دانش روز، سهم شهرستان را در تولیدات آبزیان استان افزایش دهد و زمینه تقویت جایگاه سمنان در این صنعت در سطح کشور را فراهم کند.

در حالی که بحران آب و امنیت غذایی به یکی از دغدغه‌های اصلی کشور تبدیل شده، صنعت آبزی‌پروری به‌عنوان یکی از کم‌مصرف‌ترین شیوه‌های تولید پروتئین حیوانی، جایگاه ویژه‌ای در اسناد بالادستی و برنامه‌های توسعه‌ای یافته است.

 گزارش‌های سازمان خواروبار جهانی (FAO) نشان می‌دهد سهم آبزی‌پروری در تأمین پروتئین حیوانی دنیا طی دو دهه گذشته به‌طور پیوسته افزایش یافته و ایران نیز هم‌پای این روند، با اتکا به منابع ساحلی، استخرهای خاکی و سامانه‌های نوین، توانسته است نام خود را در زمره تولیدکنندگان مهم منطقه ثبت کند.

 این روند، بستر تحلیلی لازم را برای بررسی ظرفیت‌ها و چالش‌های استان‌هایی مانند سمنان فراهم می‌کند.

مدل جهانی توسعه؛ از قفس‌های دریایی تا سامانه‌های کم‌مصرف

مرور ادبیات علمی و گزارش‌های تخصصی در حوزه آبزی‌پروری – از جمله مطالعات مربوط به پرورش سی‌باس در قفس‌های دریایی، مرور وضعیت قفس‌پروری در چین و ارزیابی قفس‌پروری در ایران – نشان می‌دهد الگوی جهانی توسعه این صنعت، ترکیبی از بهره‌گیری از دریاها و استفاده حداکثری از سیستم‌های مدار بسته (RAS) با مصرف به‌مراتب کمتر آب شیرین است.

در کشورهایی مانند چین و برخی کشورهای مدیترانه‌ای، کشت قفسی در دریا و سواحل، در کنار سامانه‌های پیشرفته پرورش در خشکی، سهم عمده‌ای در تولید آبزیان دارد؛ الگویی که به‌مرور در سواحل جنوبی و شمالی ایران نیز در حال پیاده‌سازی است و می‌تواند فشار بر منابع آب شیرین داخلی را کاهش دهد.

مطالعات کارشناسی درباره «قابلیت‌های آبزی‌پروری ساحلی و دریایی ایران با رویکرد اقتصاد دریامحور و محدودیت آب شیرین» تأکید می‌کند که با توجه به اقلیم خشک بخش بزرگی از کشور، توسعه آبزی‌پروری باید بر دو محور استوار شود: استفاده هوشمندانه از منابع آبی ساحلی و بهره‌برداری از آب‌های شور و نیمه‌شور در مناطق مرکزی.

در این چارچوب، استان‌هایی نظیر سمنان – که در نگاه اول با کمبود منابع آب شیرین شناخته می‌شوند – در صورت استفاده از چاه‌ها، قنوات، پساب‌های تصفیه‌شده و استخرهای ذخیره کشاورزی، می‌توانند سهمی قابل توجه در تولید آبزیان به‌ویژه گونه‌های مقاوم به شوری داشته باشند.

سمنان و میامی؛ تبدیل محدودیت اقلیمی به فرصت اقتصادی

روند توسعه آبزی‌پروری در استان سمنان و به‌طور خاص شهرستان میامی، نمونه‌ای از تبدیل محدودیت به فرصت است.

 این مناطق، با وجود بارش پایین و محدودیت جدی آب شیرین، از شبکه‌ای وسیع از چاه‌ها، قنوات و استخرهای ذخیره کشاورزی برخوردارند که پیش‌تر صرفاً برای آبیاری استفاده می‌شد.

 حرکت به سمت «چندمنظوره کردن» این منابع – یعنی ترکیب کشاورزی و آبزی‌پروری – باعث شده همان حجم آب، دو بار ارزش‌آفرینی کند؛ یک‌بار برای تولید محصولات زراعی و بار دیگر برای تولید ماهی، بدون این‌که نیاز به منابع آبی جدید ایجاد شود.

 این الگو، از دید سیاست‌گذاران بخش کشاورزی، می‌تواند به‌عنوان نسخه‌ای قابل تعمیم به سایر استان‌های مرکزی کشور مطرح شود.

آمارهای رسمی شیلات ایران در سال‌های اخیر، از رشد نسبی تولید آبزیان در کشور حکایت دارد و داده‌های میدانی از برخی شهرستان‌ها – از جمله میامی – نشان می‌دهد تولید گوشت ماهی در این مناطق با نرخ‌های دو رقمی در حال افزایش است.

 با این حال کارشناسان هشدار می‌دهند که رشد کمی، اگر با سازوکارهای پایش مستمر کیفیت آب، سلامت ماهی و مدیریت بهداشتی مزارع همراه نباشد، می‌تواند در میان‌مدت به بروز بیماری‌ها و خسارت‌های اقتصادی منجر شود؛ موضوعی که تجربه جهانی آن در قفس‌پروری و استخرهای خاکی بارها گزارش شده است.

بنابراین ادامه رشد تولید در سمنان و میامی، ناگزیر باید با تقویت نظام‌های پایش، آزمایش‌های منظم و نظارت دامپزشکی همراه باشد.

کیفیت خوراک و سلامت محصول؛ چالش پنهان زنجیره تولید

یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعات تازه در حوزه آبزی‌پروری، نقش خوراک در سلامت ماهیان و در نهایت سلامت مصرف‌کننده است.

 پژوهش‌های منتشرشده در خصوص «مخاطرات شیمیایی منابع غذایی آبزیان با تأکید بر فلزات سنگین» نشان می‌دهد بخشی از خوراک‌های تجاری، به‌دلیل استفاده از مواد اولیه آلوده یا فرایندهای تولید غیراستاندارد، می‌تواند حاوی مقادیر نگران‌کننده‌ای از فلزاتی مانند جیوه و کادمیوم و همچنین سموم قارچی (مایکوتوکسین‌ها) باشد.

این مواد، با تجمع تدریجی در بافت ماهیان، نه‌تنها سلامت گله‌های پرورشی را تهدید می‌کند، بلکه در صورت نبود نظارت کافی، می‌تواند به مخاطرات جدی برای سلامت عمومی منجر شود.

برای استان‌هایی مانند سمنان که به‌دنبال برند‌سازی در حوزه آبزیان هستند، توجه به زنجیره تأمین خوراک و کنترل آلاینده‌ها یک ضرورت حرفه‌ای و راهبردی است، نه یک انتخاب اختیاری.

نقش آموزش و فناوری در ارتقای بهره‌وری مزارع آبزی‌پروری

نتایج مطالعات انجام‌شده بر نیازهای آموزشی برای ترویج آبزی‌پروری پایدار در استان‌هایی مانند گیلان نشان می‌دهد خلاهای جدی در حوزه آموزش بهره‌برداران، انتقال یافته‌های پژوهشی و استفاده از فناوری‌های نوین وجود دارد؛ مسئله‌ای که به‌طور طبیعی در استان‌های کم‌تجربه‌تر در این حوزه، مانند سمنان، پررنگ‌تر است.

 تجربه جهانی نشان داده هر جا آموزش‌های هدفمند، دوره‌های کاربردی، و حضور شرکت‌های دانش‌بنیان در کنار مزارع پرورش ماهی تقویت شده، راندمان تولید، شاخص‌های زیست‌محیطی و سودآوری اقتصادی به‌طور هم‌زمان بهبود یافته است.

از این جنبه، برنامه‌ریزی برای شبکه‌ای منسجم از آموزش، ترویج و خدمات فنی در سمنان و میامی، مکمل ضروری هر نوع سرمایه‌گذاری سخت‌افزاری در استخرها و تجهیزات است.

توسعه آبزی‌پروری در شهرستان‌های شرقی سمنان، تنها یک پروژه تولیدی نیست؛ بلکه آثار مستقیم و غیرمستقیم آن بر اشتغال، معیشت روستایی و مهار مهاجرت، این صنعت را به یکی از محورهای «توسعه روستامحور» تبدیل کرده است.

 ایجاد هر واحد پرورش ماهی، علاوه بر مشاغل مستقیم، زنجیره‌ای از فعالیت‌ها را در حوزه تأمین خوراک، حمل‌ونقل، خدمات دامپزشکی، بازاریابی و صنایع بسته‌بندی فعال می‌کند. کارشناسان حوزه توسعه روستایی معتقدند هر جا تولید پایدار و قابل اتکای آبزیان در کنار کشاورزی شکل گرفته، انگیزه ماندگاری در روستا و سرمایه‌گذاری مجدد در همان منطقه افزایش یافته و این امر می‌تواند بخشی از فشار مهاجرت به حاشیه شهرهای بزرگ را کاهش دهد.

استانداردسازی و بازار؛ مسیر برندسازی آبزی‌پروری در مناطق مرکزی

در شرایطی که بازار آبزیان در داخل کشور به‌سرعت در حال رشد و تنوع است، رعایت استانداردهای بهداشتی و کیفی، پیش‌شرط حضور پایدار در این بازار محسوب می‌شود.

 از دید مصرف‌کننده، اعتماد به سلامت و کیفیت محصول، مهم‌تر از محل تولید آن است.

برای استان‌هایی مانند سمنان و شهرستان‌هایی مثل میامی که در حال ورود جدی به بازار آبزیان هستند، حرکت به سمت استانداردسازی مزارع، اخذ گواهی‌های بهداشتی، و در گام بعد، برندسازی منطقه‌ای (برای مثال با تأکید بر «آبزی‌پروری در شرایط کم‌آب و کنترل‌شده») می‌تواند ضمن افزایش ضریب اطمینان مصرف‌کنندگان، زمینه صادرات به سایر استان‌ها و حتی بازارهای خارجی را فراهم کند.

ترکیب تجربه‌های جهانی، یافته‌های علمی و روندهای داخلی نشان می‌دهد آبزی‌پروری، در صورت مدیریت صحیح منابع آب، کنترل خوراک و آلاینده‌ها، و تکیه بر دانش‌بنیان‌ها، می‌تواند به یکی از پیشران‌های توسعه پایدار در مناطق کم‌آب کشور تبدیل شود.

استان سمنان و به‌ویژه شهرستان میامی، با تکیه بر تنوع اقلیمی، زیرساخت‌های در حال تکمیل و اقبال روزافزون بهره‌برداران، این ظرفیت را دارند که از یک «ظرفیت پنهان» به «قطب نوظهور آبزی‌پروری مناطق مرکزی ایران» تبدیل شوند.

 تحقق این چشم‌انداز، مستلزم استمرار حمایت‌های هدفمند دولتی، حضور فعال بخش خصوصی و جدیت تولیدکنندگان در رعایت اصول فنی و استانداردهای بهداشتی است؛ مسیری که اگر به‌درستی طی شود، می‌تواند نام سمنان را در کنار استان‌های پیشرو این صنعت در کشور قرار دهد.

گزارش از علیرضا رحیمیان

انتهای پیام/