زخم‌های عمیق بر پیکر زاگرس/ جنگل‌های بلوط‌های‌ می‌میرند!

خبرگزاری تسنیم ـ وجیهه فتاحی| ایلام؛ سرزمین بلوط‌های کهنسال، رودخانه‌های خروشان، کوهستان‌های سرسبز و زیست‌بوم‌هایی که بخشی از هویت طبیعی زاگرس را در خود جای داده است، امروز بیش از هر زمان دیگری با چالش‌های پیچیده محیط‌زیستی دست‌وپنجه نرم می‌کند. استانی که در خط مقدم مواجهه با پدیده‌هایی همچون گردوغبار، خشکسالی، تغییر اقلیم، آتش‌سوزی جنگل‌ها، کاهش منابع آبی و تهدید زیستگاه‌های ارزشمند حیات‌وحش قرار گرفته، اما در عین حال از ظرفیت‌های کم‌نظیری برای احیای طبیعت، توسعه گردشگری پایدار و بهره‌گیری از اقتصاد سبز برخوردار است.

موقعیت جغرافیایی ایلام به عنوان استان مرزی و همجوار با عراق، این منطقه را به یکی از نقاط حساس در موضوع ریزگردها تبدیل کرده است؛ جایی که کانون‌های خارجی گردوغبار در کنار عوامل داخلی همچون تخریب پوشش گیاهی، خشکسالی و کاهش رطوبت خاک، کیفیت زندگی مردم و سلامت عمومی را تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، مدیریت منابع طبیعی و حفاظت از اکوسیستم‌های شکننده زاگرس، دیگر یک موضوع صرفاً محیط‌زیستی نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با سلامت، امنیت غذایی، اقتصاد محلی و آینده توسعه استان به شمار می‌رود.

در کنار بحران گردوغبار، جنگل‌های بلوط زاگرس نیز با تهدیدهای جدی مواجه‌اند؛ جنگل‌هایی که طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و امروز در برابر خشکسالی‌های ممتد، آتش‌سوزی‌های انسانی، تغییرات اقلیمی و فشارهای ناشی از بهره‌برداری ناپایدار نیازمند مراقبت و برنامه‌ریزی ویژه هستند. آتش‌هایی که هر ساله بخشی از این سرمایه طبیعی را خاکستر می‌کند، تنها یک حادثه مقطعی نیست، بلکه نشانه‌ای از مجموعه‌ای از چالش‌های مدیریتی، اجتماعی و اقلیمی است که مقابله با آن نیازمند مشارکت همه‌جانبه دستگاه‌ها و مردم است.

 تالاب‌ها و رودخانه‌های استان نیز در سال‌های اخیر تحت تأثیر کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی، توسعه فعالیت‌های انسانی و تغییر الگوی بهره‌برداری از منابع آب قرار گرفته‌اند. موضوع حق‌آبه زیست‌محیطی و حفظ جریان طبیعی رودخانه‌ها، یکی از مطالبات جدی فعالان محیط زیست است؛ چراکه تداوم حیات بسیاری از گونه‌های گیاهی و جانوری و پایداری زیست‌بوم‌های آبی به آن وابسته است.

ایلام همچنین یکی از زیستگاه‌های مهم گونه‌های ارزشمند حیات وحش کشور همچون پلنگ ایرانی، خرس قهوه‌ای و کل‌وبز است؛ گونه‌هایی که حفاظت از آنها نیازمند تقویت یگان‌های حفاظتی، استفاده از فناوری‌های نوین مانند دوربین‌های تله‌ای، افزایش مشارکت جوامع محلی و ایجاد تعادل میان نیازهای معیشتی مردم و الزامات حفاظت از طبیعت است.

در سال‌های اخیر، نگاه به محیط زیست از رویکرد صرفاً حفاظتی فاصله گرفته و مفاهیمی همچون اقتصاد سبز، گردشگری پایدار، مشارکت اجتماعی و توانمندسازی جوامع محلی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. توسعه کشت گیاهان دارویی، حمایت از مشاغل سبز، ساماندهی چرای دام، توسعه بوم‌گردی‌های سازگار با طبیعت و آموزش نسل جدید از جمله مسیرهایی است که می‌تواند فشار بر منابع طبیعی را کاهش داده و همزمان فرصت‌های اقتصادی جدیدی ایجاد کند.

 پرسش اصلی این است که محیط زیست ایلام برای عبور از این بحران‌ها چه برنامه‌ای دارد؟ مقابله با گردوغبارهای داخلی و خارجی، حفاظت از جنگل‌های بلوط، مدیریت منابع آبی، صیانت از حیات وحش، برخورد با تخلفات زیست‌محیطی و حرکت به سمت توسعه پایدار چگونه دنبال می‌شود؟

خبرگزاری تسنیم در گفت‌وگویی تفصیلی با مدیرکل حفاظت محیط زیست استان ایلام به بررسی مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی استان، برنامه‌های مقابله با بحران‌ها و چشم‌انداز آینده طبیعت ایلام پرداخت که از نظر خوانندگان تسنیم می‌گذرد:

با توجه موقعیت خاص ایلام در همسایگی عراق و وجود پدیده ریزگردها، مهم‌ترین اولویت زیست‌محیطی شما در سال جاری چیست و برای مقابله با کانون‌های داخلی و خارجی گردوغبار چه برنامه مشخصی دارید؟

محمدی: مهم‌ترین اولویت سال جاری با توجه به شرایط اقلیمی، هم‌مرزی با عراق و شکنندگی اکوسیستم زاگرس، مدیریت پدیده گردوغبار و حفاظت از جنگل‌های بلوط زاگرس دو اولویت اصلی استان هستند. این دو موضوع به‌طور مستقیم بر سلامت عمومی، اقتصاد محلی و پایداری اکولوژیک اثر می‌گذارند.

در این راستا در کانون‌های داخلی اقداماتی چون شناسایی و پایش کانون‌ها با داده‌های ماهواره‌ای و ایستگاه‌های سنجش ذرات معلق (PM10 و PM2.5) – تثبیت بیولوژیک خاک (باکاشت گونه‌های بومی مقاوم – ( مدیریت چرای دام و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی انجام شده است و در کانون‌های خارجی نیز پیگیری دیپلماسی محیط‌زیستی از طریق سازمان محیط‌زیست و وزارت امور خارجه، همکاری‌های منطقه‌ای در قالب تفاهم‌نامه‌های مشترک برای احیای تالاب‌های مرزی، استفاده از داده‌های مشترک پایش هوا برای هشدار سریع نیز از جمله اقدامات در این زمینه بوده است.

تسنیم: یک ارزیابی کلی از روند فعلی تالابهای استان ارائه دهید؟ آخرین وضعیت احیای این تالاب‌ها و میزان حق‌آبه اختصاص‌یافته از سوی وزارت نیرو را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

محمدی: تالاب‌ها در سال‌های اخیر به دلیل کاهش بارندگی، تغییر اقلیم و احداث سدهای بالادست، برداشت‌های کشاورزی با تنش آبی مواجه بوده‌اند. رعایت حق‌آبه زیست‌محیطی طبق استانداردهای علمی، هر تالاب باید حداقل جریان اکولوژیک را دریافت کند و در برخی سال‌ها این میزان تأمین شده، اما در سال‌های خشکسالی با کسری مواجه بوده‌ایم.

پایش تراز آب و کیفیت آن، جلوگیری از زهکشی‌های غیرمجاز، هماهنگی با وزارت نیرو برای تخصیص حق‌آبه در برنامه منابع و مصارف از جمله اقدامات احیایی تالاب ها بوده است.

تسنیم: از بین گونه‌های شاخص حیات وحش ایلام (مانند پلنگ ایرانی، خرس قهوه‌ای، کل بز و….) کدام یک در معرض بیشترین تهدید است و برنامه حفاظتی خاصی برای آن در دست اجراست؟

محمدی: گونه‌های در معرض تهدید استان ایلام پلنگ ایرانی، خرس قهوه ای می باشند.   افزایش گشت و کنترل یگان حفاظت، مستندسازی حضور گونه های مذکور با استفاده از دوربین‌های تله‌ای، آموزش جوامع محلی، تعیین مناطق امن و قرق اختصاصی، پرداخت خسارت وارده از سوی این گونه ها به جوامع محلی از جمله برنامه‌ های عمل حفاظت از گونه های پلنگ و خرس است.

تسنیم: آتش‌سوزی‌های مکرر در جنگل‌های بلوط زاگرس (به‌ویژه مناطق مانشت و قلارنگ) یکی از معضلات جدی است. علت اصلی این آتش‌سوزی‌ها چیست و برای پیشگیری و اطفای سریع آن از چه سازوکارهایی استفاده می‌کنید؟

محمدی: علل اصلی آتش‌سوزی جنگل‌های بلوط زاگرس سهل‌انگاری گردشگران، آتش زدن بقایای کشاورزی، گرمای شدید و خشکسالی، وجود پوشش خشک کف جنگل است.در این راستا اقدامات پیشگیرانه چون، ایجاد دیده‌بانی‌های محلی، آموزش جوامع محلی، ایجادآتش‌بُر (Fire Break) در نقاط حساس، استفاده از پهپاد برای شناسایی سریع، استقرار تیم‌های واکنش سریع، استفاده از توان تشکل های زیست محیطی مردم نهاد در زمینه پیشگیری و مقابله با حریق صورت گرفته است.

تسنیم: با توجه به احداث سدهای متعدد (مثل سد سیمره و ایلام)، چه ارزیابی از اثرات زیست‌محیطی این سدها بر اکوسیستم رودخانه‌ها و جنگل‌های حاشیه‌ای دارید و مطالبات محیط زیست از شرکت آب منطقه‌ای چیست؟

محمدی: احداث شد سبب کاهش جریان پایه رودخانه، افت تنوع زیستی آبزیان، تغییر رژیم رسوب، کاهش تغذیه جنگل‌های حاشیه‌ای می شود.و همچنین احداث سدها اثرات منفی بر رودخانه مانند تغییر رژیم طبیعی جریان آب دارد. در واقع الگوهایی مثل کاهش سیلابهای طبیعی، افت جریان در پایین دست، تنظیم مصنوعی دبی آب، برهم خوردن چرخه زادآوری آبزیان، کاهش توان خودپالایی رودخانه، خشک تر شدن کناره ها و بسترهای حاشیه ای، آسیب جدی به زیستگاههایی که به سیلاب فصلی وابسته هستند.

 نگه داشته شدن رسوب پشت مخزن سد از دیگر اثرات احداث سد است که موجب کمبود رسوب در پایین دست می شود و ساختار طبیعی رودخانه را به هم می زند و علاوه بر آن حاصلخیزی اراضی سیلابی رو پایین می آورد.

همچنین تأثیراتی بر کیفیت آب دارد و سبب افزایش رشد جلبک ها در شرایط مانده آب، تغییر دمای آب خروجی، کاهش میزان اکسیژن محلول و تاثیر بر آبزیان، برهم خوردن پیوستگی رودخانه و محدود شدن تردد ماهی ها و حذف مسیرهای مهاجرتی، تغییر تنوع و ترکیب گونه ای آبزیان، تقویت گونه های مقاوم و کاهش گونه های حساس و حذف بخشهایی از کریدورهای حیات وحش می شود. 

اثراتی که احداث سد بر جنگل دارد نیز شامل غرقاب شدن مستقیم جنگل و درختزار و بوته زار، همچنین با تغییر سطح آب زیرزمینی باعث تضعیف درختان و درختچه های حاشیه ای می شود. خشکیدگی تدریجی برخی گونه های گیاهی، افزایش دسترسی انسان و تخریب ثانویه طبیعت و آتش سوزی بیشتر، زمین خواری و تغییر کاربری بیشتر، تکه تکه شدن زیستگاه و پیوستگی زیستگاه نیز شکسته می شود.

  مهمترین مطالبه محیط زیست از آب منطقه ای نیز در این راستا تخصیص و رهاسازی حقابه زیست محیطی است و  پایش مستمر آب، کنترل کیفیت آب، دبی، تغییرات وضعیت آبزیان، احداث سد تنظیمی در پایین دست سد سیمره نیز انجام شده است.

تسنیم: پسماندهای صنعتی، به‌ویژه در منطقه ویژه اقتصادی ایلام (انرژی‌بر) و پسماندهای بیمارستانی و شهری، تا چه میزان مدیریت مناسبی دارند و با متخلفین چگونه برخورد می‌شود؟

محمدی: استان ایلام به دلیل غیر فعال بودن مناطق ویژه اقتصادی فاقد هر گونه پسماند در مناطق مذکور می باشد.مجموع پسماندهای شهری و روستائی استان 787.6 تن در روز برآورد شده است. همچنین مجموع پسماندهای صنعتی و ویژه 737.9 تن در سال برآورد که ضمن ثبت در سامانه جامع محیط زیست از طریق شرکتهای مجاز امحاء و یا بازیافت شده اند.

تسنیم: در بحث اقتصاد سبز و توانمندسازی جوامع محلی، چه اقدامات شاخصی (مانند طرح ساماندهی چرای دام یا کشت گیاهان دارویی جایگزین) برای کاهش وابستگی روستاییان به تخریب جنگل انجام داده‌اید؟

محمدی:  از اقدامات شاخص در این زمینه می توان به اجرای طرح مدیریت چرای دام و تعیین ظرفیت برد مراتع توسط منابع طبیعی و آبخیزداری استان، توسعه کشت گیاهان دارویی، حمایت از طرحهای زنبورداری و گردشگری روستایی توسط دستگاههای متولی، پرداخت تسهیلات برای مشاغل سبز اشاره کرد. این اقدامات باعث کاهش فشار بر جنگل و افزایش درآمد پایدار شده است.

تسنیم: برای فرهنگ‌سازی و جلب مشارکت عمومی، چه ابتکارات خلاقانه‌ای (مثلاً ایجاد گروه‌های همیار محیط زیست در مدارس یا روستاها) تاکنون اجرا شده و چه نتیجه‌ای داشته است؟

محمدی: در این راستا نیز تشکیل گروه‌های «همیار محیط زیست» در مدارس، برنامه پاکسازی داوطلبانه طبیعت، آموزش محیط‌زیستی در روستاها، کمپین‌های رسانه‌ای درباره رهاسازی زباله صورت گرفته است که نتیجه آن افزایش مشارکت مردمی و کاهش نسبی تخلفات در برخی مناطق شده است.

استان ایلام با کوهستان و چشمه‌های فراوان، ظرفیت بالایی برای اکوتوریسم دارد. آیا برنامه‌ای برای توسعه گردشگری پایدار بدون آسیب به طبیعت و با مشارکت بخش خصوصی دارید؟

مدیرکل محیط زیست ایلام: جهت توسعه اکوتوریسم پایدار ، برنامه های پیشنهادی شامل تعیین ظرفیت برد گردشگری (Carrying Capacity)، صدور مجوز بوم‌گردی مطابق ضوابط زیست‌محیطی، مشارکت بخش خصوصی تحت نظارت سازمان ، آموزش راهنمایان محلی طبیعت‌گردی با هدف توسعه اقتصادی بدون تخریب اکوسیستم صورت گرفته است.

پیش‌بینی می‌کنید در پنج سال آینده شاخص‌های کلیدی محیط زیست ایلام (مانند سطح جنگل، جمعیت حیات وحش، تعداد روزهای پاک) به چه سمتی حرکت کند؟

محمدی: چشم‌انداز پنج‌ساله در صورت تأمین اعتبارات و مدیریت علمی در زمینه تثبیت و احیای تدریجی جمعیت حیات وحش و افزایش ملایم سطح جنگل در مناطق حفاظت‌شده، احتمال بهبود نسبی روزهای پاک (وابسته به همکاری منطقه‌ای)، کاهش آتش سوزی با مدیریت پیشگیرانه قابل انتظار است.

تسنیم: در پایان، پیام شما به شهروندان ایلامی که گاهی ناچار به استفاده از ذغال و آتش در طبیعت یا رهاسازی زباله در حاشیه رودخانه‌ها هستند، چیست؟

محمدی: جنگل‌های زاگرس و رودخانه‌های استان سرمایه نسل‌های آینده‌اند. از شهروندان درخواست می شود هنگام حضور در طبیعت، از روشن کردن آتش خودداری کنند یا کاملاً آنرا خاموش کنند، زباله را با خود به داخل شهر بازگردانند، تخریب پوشش گیاهی را به حداقل رساندن و هرگونه آتش‌سوزی یا شکار غیرمجاز را گزارش داده چرا که حفاظت از محیط زیست (طبق اصل پنجاهم قانون اساسی) یک وظیفه عمومی تلقی می شود. 

انتهای پیام/180/